Een spectaculair kluizenaarsnest: de Eremo di Santo Spirito a Maiella

Een paar jaar geleden maakte ik een reis door Abruzzo. Op het programma stonden tal van kleinere plaatsjes die ik nog niet kende, een herbezoek aan L’Aquila en een waslijst aan oude kerken en kloosters. Nou ja, programma: verlanglijst is een beter woord. Als ik door Italië reis, leef ik bij de dag en zie dan wel hoe het loopt. Het gros van de verlanglijst komt toch nooit af. Enfin, de categorie ‘kerken en kloosters’ stond dit keer hoog genoteerd, want van alle regio’s in Italië heeft Abruzzo volgens mij het hoogste gehalte aan fascinerende kluizenaarsnesten en juweeltjes van stokoude heiligdommen. Op de lijst stond ook de Eremo di Santo Spirito a Maiella, een complex dat op ongeveer 1100 meter hoogte ligt ingebed in de schitterende landschappelijke omgeving van het bergmassief van de Maiella.

Op dag x wilde ik eerst een bezoek brengen aan en ander heremietenonderkomen, de Eremo di San Bartolomeo in Legio. Het regende, en op internet had ik gelezen dat het beter is om dan weg te blijven van het steile, met glibberige keien bezaaide voetpad dat met een half uur lopen vanaf een vage parkeerplaats op een weiland daarnaartoe voert. Te gevaarlijk. De waarschuwing klopte als een bus en ik maakte halverwege rechtsomkeert. Er was in de verste verte geen levend wezen te bekennen en je wilt niet na drie dagen halfdood gevonden worden, toch? Terug bij de auto begon het te stortregenen. Na een klein uur schuilen besloot ik om toch maar op weg te gaan naar de Santo Spirito. Het was niet ver, maar het alleen op paard en wagen berekende weggetje erheen maakte de rit, zeker met die striemende regen, toch wel een beetje spannend. Aangekomen op de bestemming ging de regen over in miezer; dat was dan wel weer een goed teken. En de eerste aanblik van de Eremo was ronduit spectaculair.

De Santo Spirito is geen overzichtelijk gebouw of combinatie van gebouwen. Een blik op de plattegrond hieronder maakt dat meteen duidelijk. Het is een smalle reep van

uiteenlopende constructies tegen, op en in de rots, in lagen boven elkaar. Een ingewikkeld samenstel van bouwsels, grotten, gangen, tunnels, trappen en looppaden op de richels van de rotswand. Er is maar één route erdoorheen en teruglopen mag niet. Om je een goede indruk te geven van de hele belevenis op die route, laat ik hieronder een serie foto’s zien die je in chronologische volgorde meenemen door het complex, van begin tot eind, zonder onderbrekingen met tekstfragmenten. Aan het eind vertel ik dan nog iets over de geschiedenis van de Eremo.

Hopelijk heb je genoten van je tocht door dit toch best wel sensationele kluizenaarsnest. Dan nu nog wat informatie over de geschiedenis. De Santo Spirito is een voormalig klooster van de celestijnen, een onderafdeling van de benedictijner orde. Deze celestijnen richtten zich vooral op afzondering, stilzwijgen en vasten, kortom bezigheden (of wellicht beter gezegd: niet-bezigheden) waarvoor deze desolate locatie zich uitstekend leende. Wanneer de eerste kluizenaars zich er vestigden is niet precies bekend, maar waarschijnlijk was dat al in de 8^e eeuw, met monniken van het benedictijner klooster in Montecassino als pioniers. De eerste schriftelijke vermelding dateert uit 1055, toen Desiderius van Montecassino er verbleef, de latere paus Victor III, die zijn pontificaat tegen heug en meug aanvaardde en er ook alleen maar ellende aan overhield. In 1246 verbleef Pietro da Morrone er, die eveneens paus zou worden als Celestinus V. In Nederland kent niemand hem, maar in Italië is hij legendarisch.

Santa Maria di Collemaggio, L'Aquila

Ook voor Pietro da Morrone was het pausschap een ramp die hem overkwam. Hij raakte in 1294 verstrikt in het pontificaat toen dit al twee jaar vacant was. Als paus Celestinus hield hij het slechts een paar maanden vol. De Kerk zat in een grote crisis en Pietro was als eenvoudige, ascetische monnik volstrekt niet toegerust voor de problemen die op hem af kwamen. Hij was de eerste paus die tijdens zijn leven aftrad. Omdat hij zich na dit besluit niet veilig voelde, probeerde hij naar Griekenland te vluchten. Hij werd echter in zijn kraag gevat en door zijn opvolger voor de zekerheid nog een jaar gevangen gehouden in een burcht in Fumone, waar hij op 87-jarige leeftijd uitgeput stierf. Pietro da Morone gaf opdracht tot de bouw van de schitterende Basilica di Santa Maria in Collemaggio in L’Aquila, waar hij ook begraven is.

Nadat de Santo Spirito in 1264 officieel een benedictijner klooster was geworden, raakte het vanaf de 14e eeuw in verval en liep het leeg. Eind 16e eeuw was er een opleving en werd het klooster na herbouw opnieuw in gebruik genomen. In de 17e eeuw werd de drie verdiepingen hoge foresteria (gastenverblijf) gebouwd. Het doek viel echter definitief in het begin van de 19e eeuw, toen op last van Napoleon kloosterordes overal werden ontbonden. De Santo Spirito kwam dit niet meer te boven, maar vandaag de dag heeft het complex de status van Nationaal Monument.

De foresteria is overigens nog steeds in gebruik, dus als je een geschikte locatie zoekt om je een paar dagen terug te trekken en het heremietengevoel te krijgen, dan ben je bij deze getipt. Je kunt er overnachten en eten, kijk maar eens op de website Nel cuore della Spiritualità - Eremo Abbazia di Santo Spirito a Maiella. Raar is dan wel dat er wifi en telefoonbereik is, maar ja, het moet voor de moderne mens niet al te eng worden hè.

Fotocredits:

Foto 1: Gianly87, Wikimedia

Foto 2: Gigi L. Filice, Wikimedia

Foto 3: Gabriella Fagnani, Wikimedia

Slotfoto: Verdenex, Wikimedia

Alle overige foto's: eigen werk