Sovana, of: waarin een klein plaatsje heel groot kan zijn.

Waarom zou je een bezoek brengen aan Sovana? Een piepklein plaatsje, min of meer weggestopt in het uiterste zuiden van Toscane. Veel meer dan een straat van een paar honderd meter is het niet. Een kwartiertje rondkijken, nog even een terrasje pikken en dan weer wegwezen. Zo zou het kunnen gaan als je niet beter weet. De schijn bedriegt echter. Het stadje vormt een kleine wereld op zich, is (heel) oud, historisch interessant en vervult tot op de dag van vandaag een belangrijke rol als hoeder van zeer divers erfgoed. Neem daarom de tijd om de twee schitterende kerken te bewonderen, een bezoek te brengen aan het kleine museum met zijn unieke schat, te genieten van een aangename lunch in de relaxte atmosfeer, en dompel je daarna onder in de wonderlijke wereld van het parco archeologico. Met dit alles ben je niet een kwartier, maar een hele dag onder de pannen. Een bijzondere, fascinerende dag, wel te verstaan.

Sovana is, zoals gezegd, stokoud, en dat ruik je overal. Het was een Etruskische nederzetting en later een Romeinse. Al in de vijfde eeuw had het een bisschopszetel. De stad kwam in het bezit van de Aldobrandeschi, een familie van Longobardische oorsprong die in de middeleeuwen een groot deel van het zuiden van Toscane in handen had. Rond het jaar 1000 bouwden ze er een kasteel. In de dertiende eeuw was het nu zo nietige Sovana zelfs capitale van een graafschap van de Aldobrandeschi. Daarna kwamen de Orsini, nog zo’n machtige familie, wier naam verbonden is aan het geheimzinnige, zeventig kilometer verderop gelegen Sacro Bosco di Bomarzo, en vervolgens arriveerden de Republiek Siena en het Hertogdom Toscane. Het klinkt prachtig, maar in die latere fases was Sovana al lang over haar hoogtepunt heen: rond 1700, onder het bewind van de Medici, telde het stadje nog slechts 24 inwoners. Hoeveel het er nu zijn weet ik niet, maar vast niet veel meer.

de resten van het kasteel van de Aldobrandeschi

De hoofdstraat van Sovana verwijdt zich ongeveer halverwege, op de plek die Piazza Pretorio heet, het hart van het stadje. Midden op dit plein staat als een soort los toneelrekwisiet het Palazzo d’Archivio uit de twaalfde eeuw, dat oorspronkelijk diende voor de rechtspraak en later, zoals de naam aangeeft, als onderkomen voor het gemeentelijk archief.

Op hetzelfde plein vinden we het Palazzo Pretorio, dat uit ongeveer dezelfde tijd dateert. Het gebouw begon zijn loopbaan als trots bestuurlijk centrum van de welvarende stad, doch eindigde in de twintigste eeuw als opslagplaats. Het is nu een bezoekerscentrum van het Parco Archeologico Città del Tufo. Op de gevel zijn wapens aangebracht van verschillende capitani van Sovana. Naast het palazzo ligt de Loggia del Capitano.

Aan de rand van het plein staat de voormalige kerk van San Mamiliano, een massieve blokvormige constructie die in niets doet denken aan een religieus gebouw. Vermoedelijk is dit de oudste kerk van Sovana, in de vroegchristelijke tijd opgetrokken op resten uit de etruskisch-romeinse periode. Het fungeert tegenwoordig als lokaal archeologische museum. Toen de zwaar vervallen kerk een paar decennia geleden gerestaureerd werd, vond men onder de vloer niet alleen een serie graven en resten van romeinse thermen, maar ook een aardewerken pot met maar liefst vijfhonderd gouden munten uit de tweede helft van de vijfde eeuw. Deze opzienbarende muntschat gaat nu door het leven als de ‘schat van Sovana’ of de ‘schat van San Mameliano’. Een deel ervan is hier in Sovana te zien, een ander deel in het archeologisch museum van Florence. Italië zou Italië niet zijn, als er geen opgewonden verhalen rond deze vondst zouden zijn ontstaan. Daarin wordt een link gelegd met de schat die Alexandre Dumas zijn personage Edmond Dantès laat opgraven in het beroemde boek De graaf van Montecristo. Inderdaad schijnt het zo te zijn dat Dumas zich voor zijn boek heeft laten inspireren door legendes omtrent het bestaan van zo’n verborgen schat op het eiland Montecristo, en het is ook nog eens zo dat zich op dat eiland eveneens een naar San Mamiliano vernoemde kerk bevindt. Wat deze omstandigheden precies te maken kunnen hebben met de muntenpot in Sovana, laat ik graag aan de fantasie van de lezer over. Overigens  –  en nu pook ik je fantasie nog wat verder op – was de later heilig verklaarde Mamilianus in de vijfde eeuw bisschop van Palermo. Op de vlucht voor de Vandalen kwam hij uiteindelijk op het voor de Toscaanse kust gelegen Montecristo terecht, waar hij gestorven is. Zou hij misschien toch zijn spaarcentjes ergens op het vasteland begraven hebben? Volgens de overlevering verrichtte hij missiewerk in Sovana, dus wie weet.

rechts, in de schaduw, de voormalige kerk van San Mameliano

We blijven nog even op het Piazza Pretorio, Sovana’s epicentrum, want daar staat ook de kerk van Santa Maria Maggiore, naast het palazzo Bourbon del Monte met zijn hoge arcades. De vrij kleine Santa Maria imponeert vooral door haar intieme sfeer. Verspreid over de driebeukige ruimte vinden we tal van fresco’s uit verschillende periodes, sommige matig, andere beter bewaard gebleven.

Pronkstuk van de kerk is het prachtige ciborium boven het altaar. De vier van kapitelen voorziene  kolommen dragen een baldakijn dat gedecoreerd is met fraaie geometrische en bloem- en diermotieven. De ciborie dateert uit de negende eeuw en stond oorspronkelijk, als we de bronnen moeten geloven, in de voorganger van de San Pietro, de kerk die we hierna nog gaan bezoeken. De Santa Maggiore is gebouwd in de twaalfde eeuw, werd verwoest in de vijftiende en gereconstrueerd in de zestiende eeuw.

Een korte wandeling naar het eind van de hoofdstraat brengt je naar de kathedraal van San Pietro, ook wel vernoemd naar Petrus en Paulus. Van buiten is het een merkwaardig gebouw. Met zijn weinig elegante uiterlijk, zijn massieve, deels taps toelopende gevels en de zware steunberen doet het aanzien eerder denken aan een fort dan aan een kerk. Is dit een kathedraal? Jawel, zoals ik al eerder zei was Sovana al in de vijfde eeuw een bisschopszetel en dat bleef zo tot de achttiende eeuw.

links de San Pietro, op de voorgrond het vroegere bisschoppelijk paleis

De San Pietro werd in de elfde eeuw opgericht in opdracht van paus Gregorius VII en verrees op de fundamenten van een bestaand gebouw. Binnen is haar romaanse gedaante behoorlijk goed bewaard gebleven. We vinden er fresco’s, schilderijen, een doopvont uit de vijftiende eeuw en in de cripte de overblijfselen van de inmiddels onvermijdelijke San Mamiliano. Het meest bijzonder zijn toch wel de vele schitterende kapitelen, waarmee een heel fotoboek gevuld zou kunnen worden. Ik laat slechts enkele voorbeelden zien.

de cripte

Dat Gregorius hier een kerk liet bouwen, was niet zomaar een bevlieging van de man. Hij, Hildebrand van Sovana, is namelijk geboren in het stadje. In de middeleeuwen was het niet ongewoon dat een paus iets ‘naliet’ in zijn geboortestad. Sovana zal vast trots zijn geweest, en is dat mogelijk nog steeds, op haar zoon die het tot paus schopte. Spijtig genoeg is dat ten onrechte: Gregorius beschikte niet over de kwaliteiten die een mens tot goede paus maken. Hij was een stokebrand, en eenmaal paus riep hij zichzelf op trumpiaanse wijze uit tot opperheerser over alles en iedereen op aarde. Lees het maar eens na in zijn Dictatus papae - Wikipedia; de titel zegt al genoeg. Gregorius is ook de man van het hoogtepunt van de investituurstrijd en de legendarische gang naar Canossa van de Duitse keizer Hendrik IV. Het liep slecht met hem af: hij stierf in 1085 in Salerno, als balling. Op zijn graf daar staat Ik hield van rechtvaardigheid en haatte ongerechtigheid; daarom sterf ik nu in ballingschap, naar verluidt zijn laatste woorden. In Sovana heeft hij overigens een grafmonument in de San Pietro. 

De omgeving van Sovana is bezaaid met archeologische monumenten. Voor ‘archeologische’ mag je ook ‘etruskische’ lezen, want het gaat vooral om restanten van necropoli, dodensteden, van dit volk uit de Oudheid. Je vindt ze overal, maar het is verstandig om niet in het wilde weg rond te gaan lopen. Een mooie concentratie van bezienswaardigheden ligt ten westen van Sovana, langs de weg naar San Martino sul Fiora. Dit areaal maakt deel uit van het Parco archeologico Città del Tufo, dat meerdere gemeentes omvat. Tufo, tufsteen, is het toverwoord in dit deel van Toscane. Het landschap is tufo, de mensen wonen in tufo – zoals je heel goed kunt zien op de foto’s van Sovana – en de doden rusten in tombes die zijn uitgehakt in tufo. Verwacht bij een Parco als dit geen aangeharkt kerkhof hè, het is eerder een woestenij, al moet ik zeggen dat de toegankelijkheid en de bewegwijzering aanzienlijk verbeterd zijn sinds ik hier voor het eerst was, in 1984. Wat dit soort plekken zo fascinerend maakt is juist de magische ontmoeting tussen de mettertijd afbladderende vereringscultus van de mens die zijn voorvaderen gedenkt en het onverbiddelijke aandringen van de natuur die haar plaats terugeist.

Beeld uit 1984, toen van een 'parco' nog nauwelijks sprake was

Let op de verweerde kop boven de nis op de voorgrond; die komt straks nog terug

Op de volgende foto's: zelfs gaten en verzakkingen maken je nieuwsgierig. Is hier iets?

Waar dodensteden zijn, zijn ook vie cave, de spectaculaire holle wegen die de Etrusken in de tufsteen uithakten als verbindingsroutes tussen hun nederzettingen en hun necropoli. Paden van soms niet meer dan een meter breed, met wanden tot twintig meter hoog, die maar één uitzicht hebben: een smalle reep hemel boven je hoofd, doorgroefd met de grillige vormen van bomen en struiken die aan de rand van de spleet vechten voor hun voortbestaan.

Spel van licht en schaduw op de wand van een via cava

De belangrijkste bezienswaardigheden in dit deel van het Parco zijn de Tomba della Sirena, de Tomba del Tifone, de Tomba Pola en de grootste en indrukwekkendste van allemaal, de Tomba Ildebranda, vernoemd naar Hildebrand van Sovana, paus Gregorius VII. Die gaan we hier niet allemaal bespreken hoor. Met mijn foto’s wil ik je gewoon een indruk geven van de mystieke sfeer waarin je ondergedompeld zult worden tijdens je zwerftocht door een necropolis.

Tomba del Tifone; resten van decoraties op het plafond van de nis en daarboven; op de volgende twee foto's in detail. Daarna een reconstructietekening van dit graf.

Tomba Pola; zie de (opengewerkte) reconstructietekening hierna

Tomba della Sirena; verweerde decoraties op het 'timpaan' boven de nis

Tomba dei demoni alati (gevleugelde demonen). Op de 'sarcofaag' in de nis een sculptuur van een liggende figuur.

Ornament van de Tomba dei demoni alati

De Tomba Ildebranda

Reconstructie van de Tomba Ildebranda: een tempelachtig monument

De resterende zuil. Op de volgende foto de plafonddecoraties.

De volgende drie foto's geven een indruk van het binnenste van grafkamers. Bedenk: alles is uitgehakt, niets is gebouwd.

Zorg dat je op pad gaat met een plattegrond! De kans is anders groot dat je iets mist of, erger nog, zelf de weg kwijtraakt. Informatie krijg je bij de steunpunten van het Parco, in Sovana gevestigd in het Palazzo Pretorio. Kijk ook op Home - Parco Archeologico Città del Tufo.

Meer lezen over Etruskische schimmenrijken? Op InItalia vind je verhalen over de necropolis van Banditaccia, waar je een heel ander type tombes aantreft, en over een dodenstad bij Tuscania.

Fotocredits:

Foto 4: syrio, Wikimedia

Foto 5: trolvag, Wikimedia

Foto 7: Sidvics, Wikimedia

Foto 9, 13, 16, 19, 21, 26, 34, 35, 49: Sailko, Wikimedia

Foto 12: Pinotto42, Wikimedia

Foto's 15, 57, 86: Albarubescens, Wikimedia

Alle overige foto's eigen werk