Nog meer tufsteen: Sorano

Een tijdje geleden schreef ik over het stadje Sovana, in Toscane. Terwijl ik daar mee bezig was, bedacht ik dat het voor de hand ligt om dan ook iets te vertellen over het luttele kilometers verderop gelegen Sorano. En eigenlijk ook over Pitigliano, want dit trio stadjes in de Area del Tufo (tufsteenstreek) heeft qua geschiedenis en karakter veel gemeenschappelijk. De beurt is nu eerst aan Sorano. Ik gooi ze trouwens altijd door elkaar, Sovana en Sorano. Op dit moment heb ik het natuurlijk scherp, maar over een paar dagen ben ik het weer kwijt.

Net als Sovana maakte Sorano in het hart van de Middeleeuwen deel uit van het bezit van de familie Aldobrandeschi, maar de geschiedenis gaat ook hier veel verder terug, tot de etruskische tijd. Vanaf eind 13^e eeuw zwaaiden de Orsini – over wie dadelijk meer – er de scepter, vervolgens de stad Siena en weer later het Florence van de Medici.

Sorano is een mooi, intiem stadje met een prachtige ligging en het herbergt een paar bijzondere monumenten. Nu komt-ie weer met z’n kerken, hoor ik je al denken. Nee, dit keer geen kerken. De van oorsprong romaanse Collegiata di San Niccolò heeft weliswaar een respectabele leeftijd (13^e eeuw), maar de vele veranderingen in de loop van de tijd hebben haar helaas geen goed gedaan. Interessante collega-kerken heb ik in Sorano niet kunnen ontdekken en dat is best wel opmerkelijk: wanneer kom je in een oud Italiaans stadje waarin geen vermeldenswaardige kerk te vinden is?

de Collegiata di San Niccolò

Palazzo Orsini

Laten de religieuze gebouwen het dus afweten, des te imposanter is het enorme Fortezza Orsini, een kasteel dat in een kleine plaats als Sorano eruit springt door zijn buitengewone volume. Het is ook nog eens goed geconserveerd gebleven. Het Fortezza is opgetrokken op en rond een ouder, uit de 12^e eeuw stammend kasteel van de Aldobrandeschi. Oorspronkelijk woonden de Orsini in een nog steeds bestaand palazzo naast de Collegiata di San Niccolò, maar na de verbouwing van de Rocca Aldobrandesca namen ze hun intrek in het complex dat hun naam ging dragen.

• 

• 

Wie waren die Orsini eigenlijk? Het is een naam die veelvuldig opduikt in historische documenten en geschiedenisboeken en verbonden is aan legio monumentale gebouwen in Midden-Italië, met name palazzi en kastelen. De stamboom van de Orsini gaat waarschijnlijk terug tot in de Romeinse tijd, dus tel maar uit. De familie bracht drie pausen voort en talloze kardinalen, staatslieden en condottieri, verzamelde een waslijst aan adellijke titels en bezittingen en lieerde zich aan een stoet van adellijke families en vorstenhuizen in Italië en de rest van Europa. Er zijn diverse takken. Vicino Orsini, heer van Bomarzo, was de man die in de 16^e eeuw opdracht gaf voor de aanleg van het fameuze Sacro Bosco, minder gelukkig ook wel Parco dei Mostri genoemd, een tuin vol wonderlijke sculpturen en bouwsels die nu jaarlijks door tienduizenden nieuwsgierigen bezocht wordt.

Het Fortezza, waarin vandaag de dag een museum is ondergebracht, heeft een centrale toren met een wapenplein dat verbonden is met twee bastions, de San Marco en de San Pietro, namen die verwijzen naar respectievelijk Venetië en Rome. Vooral in de 15^e eeuw werd het bolwerk heel wat keren belegerd, door Orvieto, door Siena en door troepen van de Pauselijke Staat, maar het wist steeds stand te houden. Pas later kwam het fort, of liever gezegd het hele stadje, om politieke redenen in handen van Florence. Het totale complex heeft een ingewikkelde, gelaagde structuur die moeilijk te beschrijven is, dus dat ga ik niet proberen. Kijk maar gewoon naar de plaatjes.

• 

• 

Alsof het reusachtige Fortezza nog niet genoeg macht uitstraalt, ligt er midden in het oude centrum nog een ander verdedigingswerk, de Masso Leopoldino. De oerversie van dit bouwwerk dateert al van vóór het Fortezza Orsini en diende als wachtpost (uitkijktoren) en toevluchtsoord voor de bevolking in tijden van nood. Het huidige gevaarte ligt met zijn merkwaardige vorm helemaal ingeklemd tussen de huizen en de nauwe straatjes van Sorano, zodat je van buitenaf geen goed idee krijgt hoe het er in z’n geheel uitziet en wat de functie ervan was. In het begin van de 19^e eeuw werd Sovana getroffen door aardbevingen en raakte het toenmalige bouwwerk zwaar beschadigd. Het werd hersteld en gereconstrueerd door tussenkomst van groothertog Leopoldo II, die overigens de laatste groothertog van Toscane was. Vandaar de naam Masso Leopoldino.

op de achtergrond in het midden de Masso Leopoldino

Een wandeling over het dak van de Masso is een bijzondere sensatie. Het lijkt namelijk alsof je over een geplaveide straat loopt, die uitmondt in een klein, terrasachtig plein. Die indruk wordt nog eens versterkt door de aanwezigheid van de toren die er oprijst. Deze toren, nu Torre dell’Orologio genaamd, moet dus net als de ‘boulevard’ waarover je wandelt, rusten op een constructie in het daaronder liggende bouwwerk. Hoe dit technisch ook zij, een ding is zeker: vanaf de top van de Masso heb je een prachtig uitzicht over het stadje met zijn terracotta daken en over de omgeving.

op het dak van de Masso Leopoldina, met op de achtergrond het Fortezza

• 

• 

Een zwaar gefortificeerd stadje als Sorano had natuurlijk ook muren en poorten. Van die laatste zijn er nog twee over: de Porta di Sopra, ook Arco del Ferrini genaamd, die over de Via Selvi direct naar het historisch centrum leidt, en de indrukwekkender ogende Porta di Sotto of Porta dei Merli, aan de voet van de Masso Leopoldino.

de Porta di Sopra

de Porta di Sotto

Een memorabel feit is dat Sorano net als het nabijgelegen Pitigliano ooit een bloeiende joodse gemeenschap kende in de omgeving van de Via del Ghetto, waar ook een synagoge was. Er was er ook nog een in de Via Selvi, in een gebouw dat nu gebruikt wordt voor exposities en dergelijke. De joden arriveerden hier in de tweede helft van de 16^e eeuw doordat ze verdreven werden uit de naburige Pauselijke Staat. In het begin van de 17^e eeuw stelden de Medici een ghetto in. De joodse gemeenschap vertrok uit Sorano in het begin van de 20^e eeuw en na WO II raakte dit deel van het stadje totaal in verval. De wijk is nu gesaneerd, maar er zijn – anders dan in Pitigliano – nauwelijks sporen terug te vinden van deze bladzijde uit het geschiedenisboek.

Van alle panorama's die je vanuit Sorano op de directe omgeving hebt, is dit het spannendst: het uitzicht op wat genoemd wordt het insediamento rupestre di San Rocco. Insediamento rupestre mag je vertalen in zoiets als ‘grotnederzetting’. Al rondtoerend raakte ik verzeild op het plateau van die grote rots, zonder precies te weten waar ik was en wat daar te zien was. Daar kwam ik, zoals wel eens vaker gebeurt, pas bij het schrijven van dit verhaal achter. Door tijdgebrek of vermoeidheid, dat weet ik niet meer zo goed, had ik ook geen gelegenheid om die San Rocco goed te verkennen. Maar dat het iets met Etrusken te maken had, voelde ik meteen aan mijn water. En inderdaad, van de vele ruimtes die hier door mensenhanden zijn uitgehakt in de tufsteen gaat het in sommige gevallen om graven uit de etruskische tijd. Maar er bevinden zich ook grotten die nog werden bewoond in de Middeleeuwen. Wat ik ervan begreep is dat het hele terrein grotendeels nog onbekend gebied is; een geheimzinnige plek dus. Over Etrusken gesproken: de necropoli en de vie cave rond Sorano maken, net als die van Sovana, deel uit van het Parco archeologico Città del Tufo.

de San Rocco

Voor het geval ik je nog niet warm heb kunnen maken voor een wandeltocht door vie cave: bekijk dit prachtige exemplaar eens.

Fotocredits:

Foto 1: Giovanni Bidi, Wikimedia

Foto 3: Albarubescens, Wikimedia

Foto 12: Matteo Vinattieri, Wikimedia

Foto 21, 44: Sidvics, Wikimedia

Foto 22: Kritzolina, Wikimedia

Foto 38: Maddy16869, Wikimedia

Foto 43: H.P. Schaefer, Wikimedia

Foto 55: Nicolas Fischer, Wikimedia

Alle overige foto's: eigen werk